Brandende_olie


De strijd

In de loop van 1941 was men zich in Nederlands-Indië bewust geworden van het gevaar dat Japan in het Oosten dezelfde rol zal gaan spelen als Duitsland in het Westen. Door het waterBij het begin van 1942 was een groot deel van Malakka al door de Japanners bezet; de Engelsen hadden onvoldoende vliegtuigen om de opmars te stuiten, zodat de voorhoede van de Japanse vloot op diverse plaatsen in het noorden van de archipel verscheen. Zij werd soms succesvol bestookt door Nederlandse onderzeeboten en geallieerde jagers. 

Tarakan en de Minahassa werden door de Japanners als eerste bezet en vervolgens, op 21 januari, Balikpapan. Intussen werden de havens van Sumatra gebombardeerd. Midden februari capituleerde Singapore, op 3 februari werd Soerabaja gebombardeerd en de Slag in de Javazee eindigde desastreus voor de geallieerden.

De Japanse soldaat leefde volgens het begrip “Bushido”, de weg van de strijder. Voor de Japanse soldaat was het een eer te sterven voor het vaderland; zij die zo stierven zouden veranderen in goden, die de natie in tijden van gevaar zouden beschermen. Het was een eeuwige schande voor zichzelf en de familie indien men zich overgaf aan de vijand. In de handleiding stond: “Onthoud dat de plicht zwaarder weegt dan een berg, terwijl de dood lichter is dan een veertje.” Intussen was de strategie van de Geallieerden de volgende:

Fleet Admiral Ernest J. King, commander in chief US Fleet and chief of Naval Operations verdeelde in een rapport aan de Secretary of the Navy, de strijd in de Pacific in vier étappen:

  • Het defensieve stadium, waarin de Verenigde Staten vrijwel uitsluitend hun kusten en communicatiewegen verdedigden tegen de opdringende vijand (7 december 1941 tot 8 mei 1942)
  • Het defensief offensieve stadium, waarin de operaties der Amerikanen voornamelijk van defensieve aard waren, met soms enige offensieve handelingen (8 mei tot 6 juni 1942)
  • Het offensief defensieve stadium, de periode beginnend vanaf het moment dat de Amerikanen het initiatief in de strijd namen, maar waarin nog een groot gedeelte van de strijdmacht nodig was om recente veroveringen te verdedigen (augustus 1942 tot augustus 1943)
  • Het offensieve stadium, dat begon op het moment dat de vooruitgeschoven bases niet meer bedreigd werden en de vijand kon worden aangevallen, daar waar de Amerikanen dat verkozen te doen (augustus 1943 tot augustus 1945).
Overzicht_Pacific  
   
Japanse aanval op Pearl Harbour 7 december 1941
Japanse aanval op de Philippijnen 8 december 1941
Japanse aanval op Nederlands Indie Dec. 1941 t/m maart 1942
Zeeslag in de Koraalzee 7 en 8 mei 1942
Zeeslag ter hoogte Midway 3 t/m 6 juni 1942
Strijd om de Salomoneilanden Aug. 1942 t/m jun. 1944
Strijd om de Aleoeten Aug. 1942 t/m aug. 1943
Operatie Gilbert Eilanden November 1943
Landing op New Britain December 1943
Operatie op de Marchalleilanden Februari 1944
Landing op de Admiralityeilanden Maart 1944
Operatie Hollandia April 1944
Landing op de Schouteneilanden Mei 1944
Operatie Marianas Jun. t/m aug. 1944
Operatie Westelijke Carolinen September 1944
Landingen en slagen bij Leyte Oktober 1944
Landingen in de Lingayengolf Januari 1945
Operatie Iwo Jima Feb. t/m maart 1945
Operatie Okinawa Apr. t/m jun. 1945
Operatie Borneo Mei t/m jul. 1945
Voorbereidingen landing Japan Jul. t/m aug. 1945
Tekenen onvoorwaard. overgave Japan 2 september 1945
  (Bron: 1951. J.W. de Roever. De "Nederland" in de Tweede Wereldoorlog. Den Helder) 

Bezetting

Zover was het echter nog niet. Met de bezetting van Batavia, op 5 maart 1942, door Japanse stoottroepen viel de eerste grote stad, met de volledige Europese samenleving daarbinnen,  in Japanse handen. Gewonde afgevoerd Op 8 maart 1942 moest de Nederlands Indische regering capituleren. Het was geen wonder dat zij daartoe genoodzaakt was, want al ruim tien jaar hadden de verantwoordelijke autoriteiten steeds tevergeefs aangedrongen op versterking van leger, vloot en luchtmacht met modern materieel. 

Telkens weer werd elke versterking in Nederland afgestemd. Als eerste maatregel werden alle Nederlands Indische strijdkrachten en stadswachten geïnterneerd en de banken gesloten. De kopstukken uit de handel werden gearresteerd en naar gevangenissen te Struyswijk en Boekit Doeri overgebracht. Niet lang hierna werd de burgerbevolking, in casu vrouwen en kinderen, geïnterneerd in kampen.

Het doel was toen bereikt, d.i. de gehele Europese samenleving was in de macht van de bezetter, weerloos overgeleverd aan de willekeur van de Japanse soldaat en onderofficier, aan wie de leiding van de burgerkampen werd opgedragen. Lijfstraffen en voedselonthouding waren de methoden die werden toegepast om het moreel van de geïnterneerden te breken.

Weer op patrouille

In het veldOp patrouille

 

 

 

 

 

 

Strijd tijdens de bezetting van Nederlands-Indië

Vergeten wordt vaak dat in Nederlands-Indië een zware strijd tegen de Japanners gestreden werd. Na de verovering van Nederlands-Indie door Japan en de daarop volgende bezetting traden aldaar, net als in Europa,  veel militairen (van het KNIL)  toe tot het verzet. Veel tijdens die moeilijke strijd gesneuvelde militairen werden begraven op het ereveld Antjol, nabij Batavia. Hun namen zijn eveneens te vinden op de Erelijst en op de website van de Oorlogsgravenstichting. Bekende namen zijn onder meer:376px-Johannes Adrianus de Jong

  • Reinder Gebbienus de Lange
  • Johannes Adrianus de Jong
  • Louis Joseph Welter
  • Jacques Rola Agerbeek
  • Johan Davijt

Overal in de Nederlandse kolonie traden militairen toe tot het verzet. Dat was zo te Atjeh, waar onder meer kolonel Gosenson en generaal-majoor Overakker een belangrijke rol speelden. 363px-R G  de Lange-kapiteinMaar ook tijdens en na de verovering van Celebes door Japan, toen leden van het KNIL een guerillaoorlog gingen voeren. Leden van dit verzet waren onder meer eerste luitenant de Jong en eerste luitenant van Daalen.

Op Celebes speelde kapitein van den Berg eveneens een moedige rol. Ook buiten de archipel, en wel op Welter mrNieuw Guinea, traden militairen toe tot het verzet. Dat waren onder meer kapitein Willemsz Geeroms en sergeant Kokkelink, terwijl luitenant-ter-zee derde klasse Fuhrigemarteld en vermoord werd door de Japanners, toen hij weigerde informatie te verschaffen aan de vijand. Op Borneo toonde eerste luitenant Davijt zich een ware held en op Java stonden mannen als Reinder Gebbienus de Lange en Albert Gerbens Koops Dekker vooraan om weerstand te bieden aan de Japanners: beiden moesten hun verzet met zware martelingen en de eerste zelfs met de dood bekopen.

Het verzet kostte 15.000 doden, waarvan er 5.000 door de Japanner werden terechtgesteld (niet gerekend de slachtoffers van Japanse gevangenschap en concentratiekampen).

Met name ook de Molukse militairen in het KNIL hebben een grote bijdrage in het verzet gehad. Bekende namen uit dit verzet zijn onder meer Julius Tahya, Jacob Litamahuputty en Domingus Petrus Leihitu. De Tweede Wereldoorlog en de bezetting door Japan eindigde in de kolonie uiteindelijk op 15 augustus 1945 met de overgave van Japan.


Hoor je die man schreeuwen? Hoor je hem? Hij schreeuwt. Hij gilt. Hij kan je beste vriend zijn, misschien zelfs je broer. Ga echter nooit naar hem toe, hoe onmenselijk dat ook klinkt. Laat hem doodbloeden. Laat hem sterven! Want hier zie je een van de misdadigste wijzen van oorlogsvoeren, die alleen de Jappen gebruiken. Een stervend mens wordt gebruikt als lokmiddel voor zijn eigen vrienden. Dus nogmaals, ga nooit naar hem toe. De Jappen wachten op je! (bron: W. Hoornman. De hele hap. Bladzijde 9 en 10)


In Nederland is het verzet geëerd en na de oorlog is het Nederlandse volk energiek aan de wederopbouw van het land begonnen. En nu, tien jaar na de bevrijding verklaren onze ministers dat er hier een ongekende welvaart heerst. In Indonesië zijn de mensen die getoond hebben alles, ook hun leven, voor hun land over te hebben, uitgeschakeld. De besten zijn tot vreemdeling verklaard.(Ir. A.G. Koops Dekker, RMWO, Het verzet in Nederlands Oost Indie. In: Herrezen Nederland. Nationaal 5 mei Comité, bladzijde 43 tot 48)

Overzicht van de strijd  
8 december 1941 Japanse aanval op Pearl Harbour; de Nederlandse regering verklaart Japan de oorlog
17 december 1941 Landing geallieerde troepenmacht nabij Dilly, Portugees Timor
1 januari 1942 Aanvang verzet op Noordwest Borneo (luitenant Davijt) tot eind juli 1942
18 januari 1942 Aankomst 4 brigades KNIL marechaussee uit Atjeh op Malakka om guerilla te voeren
26 januari 1942 Japanse aanval op West Borneo; KNIL eenheden trekken zich terug in het binnenland
Februari 1942 In Atjeh begint een volksopstand tegen het Nederlandse gezag
20 februari 1942 Landing Japanse strijdkrachten op Timor; de geallieerde troepen trekken zich, na venijnige veldslagen, terug in het binnenland
6 maart 1942 De troepencommandant van Zuid Celebes capituleert, de strijd wordt voortgezet door KNIL leden
8 maart 1942 Algehele capitulatie; op Java, Sumatra, Timor, Celebes, Borneo en Nieuw Guinea wordt de strijd door eenheden voortgezet
27 maart 1942 KNIL troepen inn Enrekang (Midden Celebes) capituleren
28 maart 1942 Troepencommandanten van Midden Sumatra capituleren maar luitenant van Zanten en zijn groep niet
30 maart 1942 Luitenant kolonel van Straten regelt met de Australische troepencommandant het verzet op Timor
12 april 1942 Manokwari, Nieuw Guinea, wordt door de Japanners bezet; het kleine garnizoen trekt zich terug in het binnenland
21 juli 1942 Nederlandse, Amerikaanse en Australische troepen versterken het garnizoen van Merauke; KNIL garnizoenen op de Tanimbar eilanden
30 juli 1942 Japanse landingen op Tanimbar eilanden; op Saumlaki lijden zij gevoelige verliezen
9 augustus 1942 Luitenants de Jong en Van Daalen worden op Midden Celebes gevangen genomen
10 tot 18 december 1942  Evacuatie KNIL en een gedeelte van de Australische troepen van Timor naar Australie
10 maart 1943 Eerste luitenant van Zanten wordt op Sumatra gevangen genomen
22 maart 1944 Amerikaanse landingen bij Aitape en Hollandia
17 mei 1944 Landing bij Wakde
27 mei 1944 Landing op Biak
2 juli 1944 Landing op Noemfoer
30 juli 1944 Landing op Sansapor
Augustus 1944 Het door de Amerikanen bevrijde deel van Nieuw Guinea komt weer onder Nederlands gezag
8 september 1944 Hoofdkwartier van Mac Arthur wordt van Brisbane naar Hollandia verplaatst en aldaar gevestigd tot maart 1945
15 september 1944 Landing op Morotai
22 september 1944 Een uit Australie geparachuteerde groep maakt contact met de groep Kokkelink op Nieuw Guinea
1 mei 1945 Landingen op Tarakan
1 juli 1945 Landingen op Balikpapan

Jappenkampen

Inzake de Jappenkampen schreef een gezagvoerder: Ik heb van 6 januari 1943 tot februari 1944 in het Japanse kamp in Malang doorgebracht, daarna tot 22 september 1945 in het kamp te Tjimahi en van 15 oktober tot 12 november 1945 was ik gevangene van de Indonesiërs te Soerabaja.

Het geheel was voor mij een drama. Toestanden en gebeurtenissen worden door de ene mens sterker beleefd en intensiever aangevoeld dan door de andere. Ik heb dit alles zeer diep doorleefd en gevoeld. Iedere buiging, die ik voor de Jap moest maken was een vernedering, evenals dat ik soms in vuilnisbakken naar voedsel moest zoeken. Velen zijn dit nu vergeten, ik echter niet. Als ik eraan denk, onwillekeurig, dat vrienden van mij door de Japanners met een gloeiende soldeerbout werden bewerkt, dan stijgt mij nog het bloed der gramschap naar het hoofd en bezorgt mij een slapeloze nacht.

Er zijn mensen die gemakkelijker kunnen vergeten en vergeven dan ik. Zij vermijden gesprekken en boeken daarover niet. Ik moet dat wel doen (in De “Nederland” in de Tweede Wereldoorlog, door J.W. de Roever, oud inspecteur en chef der etablissementen in Indonesie en Amsterdam, 1951)

De strijd na de bezetting

De 14deaugustus 1945 eindigde de oorlog met Japan en in de vroege ochtend van 17 augustus 1945 las Soekarno voor zijn woonhuis de proclamatie voor: Wij, het Indonesische volk, verklaren hiermee de onafhankelijkheid van Indonesië. Intussen bereikten de Nederlandse troepen in Amerika tegenvallende berichten.

Soekarno had de extremisten niet in de hand, moorden waren aan de orde van de dag en er zaten nog steeds Nederlanders in kampen.  Soerabaja was in rep en roer door acties van pemoeda’s, zoals het bloedbad in de Simpangclub. Zie verder de Politionele Acties.


Bronnen:

  • 1951. J.W. de Roever. Oud inspecteur en chef etablissementen in Indonesie, oud chef etablissementen te Amsterdam. De "Nederland" in de Tweede Wereldoorlog.  N.V. Drukkerij v/h C. de Boer. Den Helder.
  • 1953. W. Hornman. De hele hap. De Bezige Bij. Amsterdam.
  • 1955. Ir. A.G. Koops Dekker. Ridder MWO. Het verzet in Nederlands Oost Indie van 1942 tot en met 1945. In: Herrezen Nederland. 1945 tot en met 1955. Uitgegeven ter herinnering aan onze nationale bevrijding tien jaar geleden. Nationaal 5 mei comite.
  • 1985. Tanda kehormatan KNIL. Samengesteld door de Stichting Erefilm KNIL en uitgebracht door P. van Meel.
  • 1985. W. Hornman. De geschiedenis van de Mariniersbrigade. De Marniersbrigade in Oost Java in de jaren 1946, 1947, 1948 en 1949.  Omega Boek Amsterdam
  • 1993. B.R. Immerzeel en F. van Esch (redactie). Verzet in Nederlands Indie tegen de Japanse bezetting van 1942 tot en met 1945. SDU Den Haag

 

f t